Η κρίση στο Ιράν δεν αποτελεί μια «ξένη είδηση» για την Αγκυρα. Είναι ένας καθρέφτης του χειρότερου εφιάλτη της: μια μεγάλη, πυκνή, εθνοτικά σύνθετη χώρα να μπαίνει σε τροχιά αποσταθεροποίησης δίπλα στο πιο ευαίσθητο σύνορο της Τουρκίας. Παράλληλα, είναι ένα πεδίο στο οποίο ο τουρκικός Τύπος δεν καταγράφει απλώς γεγονότα, αλλά κατασκευάζει «μαθήματα» για το τι σημαίνουν τάξη, νομιμοποίηση και επιβίωση του κράτους. Από τη σκοπιά της τουρκικής κρατικής λογικής, το διακύβευμα δεν είναι η «συμπάθεια» προς το καθεστώς της Τεχεράνης. Είναι η διατήρηση μιας περιφερειακής ισορροπίας που κρατά τις κρίσεις σε ελεγχόμενα όρια. Το Ιράν, για την Αγκυρα, δεν είναι φίλος, είναι όμως γνωστός, οριοθετημένος και «αναγνώσιμος» αντίπαλος. Η προοπτική κατάρρευσης -και όχι σταδιακής μεταρρύθμισης- δημιουργεί ένα ντόμινο κινδύνων (κενά εξουσίας, ένοπλη διάχυση, μαζική μετανάστευση, μόνιμο κόστος ασφάλειας), τους οποίους η Τουρκία έχει μάθει να φοβάται περισσότερο από τη «διαχειρίσιμη αντιπαλότητα», μετά την εμπειρία του Ιράκ και της Συρίας.

Πρόληψη

Αυτή η ανάγνωση εξηγεί και γιατί το τουρκικό κράτος κινείται ήδη προληπτικά. Στα ρεπορτάζ τουρκικών ΜΜΕ περιγράφεται αυξημένη κινητικότητα στα υπουργεία Εξωτερικών, Αμυνας και Εσωτερικών, αλλά και στη ΜΙΤ. Φορείς όπως η AFAD, η Γενική Διεύθυνση Διαχείρισης Μετανάστευσης, η Ερυθρά Ημισέληνος και η αστυνομία εξετάζουν σενάρια «χαοτικής» ροής πληθυσμών και σχέδια ανθρωπιστικής υποστήριξης στην ιρανική πλευρά, ειδικά σε περίπτωση άμεσης αμερικανικής επέμβασης. Τα στοιχεία που επανέρχονται λειτουργούν ως μήνυμα – σύνορο περίπου 534 χλμ., τείχος ασφαλείας 363 χλμ., καθώς και σχεδιασμός ταχείας εκκένωσης Τούρκων πολιτών από το Ιράν. Στο κέντρο του φακέλου βρίσκεται το PJAK – η ιρανική πτέρυγα του PKK. Η ανησυχία έχει βάση, καθώς, αν η κεντρική εξουσία στο Ιράν εξασθενήσει, το ενδεχόμενο το PJAK να επιδιώξει αυτόνομη δομή εντός του Ιράν θεωρείται κόκκινη γραμμή για την Αγκυρα. Πιο σύνθετος είναι ο δεύτερος παράγοντας, οι Αζέροι/τουρκικής καταγωγής πληθυσμοί του Ιράν. H εθνοτική δυναμική μπορεί να μετατραπεί σε «σοκ» με αντανάκλαση και στην τουρκική εσωτερική συζήτηση – κάτι που έχει ήδη «δει» και ο Ντεβλέτ Μπαχτσελί.

Η οικονομία, ωστόσο, είναι το δεύτερο μέτωπο που κάνει την Αγκυρα να φοβάται τη βίαιη αποσταθεροποίηση περισσότερο από οποιαδήποτε «αλλαγή». Η Τουρκία συνεχίζει να εισάγει φυσικό αέριο από το Ιράν παρά τις αμερικανικές κυρώσεις, με τις εκτιμήσεις να κάνουν λόγο για μερίδιο περίπου 10%-17% των τουρκικών εισαγωγών. Διακοπή ροής λόγω εσωτερικής αναταραχής ή κλιμάκωσης κυρώσεων θα μεταφραζόταν σε ακριβότερες εναλλακτικές, αυξημένο ενεργειακό κόστος και πολιτική πίεση σε ένα ήδη πληθωριστικά ευαίσθητο περιβάλλον. Επιπλέον, το Ιράν είναι αγορά και διάδρομος με εμπορικές ροές, μεταφορές προς την κεντρική και τη νότια Ασία. Με δεδομένη τη φιλοδοξία της Τουρκίας να λειτουργεί ως κόμβος διασυνδεσιμότητας, μια παρατεταμένη αστάθεια θα διέλυε τη γεωγραφία πάνω στην οποία χτίζεται αυτή η στρατηγική.

Αλλά η «μάχη» που δίνεται στον τουρκικό Τύπο είναι, κυρίως, μάχη ερμηνείας. Η Τουρκία διαβάζει το Ιράν ως ένα επεισόδιο μέσα από το οποίο η τουρκική κοινή γνώμη εκπαιδεύεται για το πώς πρέπει να κατανοεί την τάξη. Στη φιλοκαθεστωτική ζώνη, ο βασικός στόχος είναι προληπτικός: να μη γίνει «κανονικότητα» η σκέψη ότι η κατάρρευση του ιρανικού καθεστώτος θα ήταν κάτι καλό. Ο Μαχμούτ Οβούρ, δημοσιογράφος στη «Sabah», με το άρθρο του «Αν πέσει το Ιράν…» χτίζει αυτό που μοιάζει με ιδεολογικό εμβόλιο: παραδέχεται αρκετά για την καταπιεστική φύση του καθεστώτος ώστε να φαίνεται ρεαλιστής, αλλά αμέσως κατατάσσει το ζήτημα σε έναν «ανώτερο» ισχυρισμό – ότι η ρητορική της ελευθερίας είναι πρόσχημα και ότι η ιστορία των «επιχειρήσεων ελευθερίας» (Αφγανιστάν, Ιράκ, Λιβύη, Συρία) οδηγεί σε αίμα και διάλυση, όχι σε δικαιώματα. Εισάγει, δε, τη Γάζα ως ηθικό «ακυρωτικό» στοιχείο: μια Δύση που εμφανίζεται συνένοχη στη Γάζα δεν νομιμοποιείται, κατά την οπτική του, να μιλά για ιρανικές ελευθερίες. Το Ιράν γίνεται σκηνή για να ανανεωθεί η εικόνα της Αγκυρας ως «αντι-ιμπεριαλιστικού firewall».

Διπλωματία

Στην ίδια κατεύθυνση, αλλά με διαφορετικό ύφος, ο Αμπντουλκαντίρ Σελβί στη «Hürriyet» επιχειρεί «διόρθωση» μέσω εσωτερικής πληροφόρησης, καθώς δίνει έμφαση στη διπλωματική κίνηση του Χακάν Φιντάν, στις επαφές και στα κανάλια, για να στηρίξει ένα κεντρικό μήνυμα ότι «ο στόχος των ΗΠΑ δεν είναι αλλαγή καθεστώτος». Ο Σελβί, μάλιστα, προσθέτει ότι η κατάρρευση του Ιράν θα μπορούσε να φέρει το Ισραήλ -μέσω νέων συσχετισμών- «στην τουρκική γειτονιά», άρα η «σταθερότητα» αποκτά χαρακτήρα υπαρξιακής ασφάλειας. Η «Aksam», μέσω του Ογουζχάν Μπιλγκίν και της γλώσσας του «εσωτερικού μετώπου», μεταφέρει την κρίση σε δόγμα: η κοινωνία ως πεδίο μάχης, η πόλωση ως στρατηγική ευαλωτότητα, η συνοχή ως επιταγή ασφαλείας. Μόλις αυτό το λεξιλόγιο γίνει αποδεκτό για το Ιράν, μεταφέρεται εύκολα πίσω στην Τουρκία ως εγχειρίδιο εσωτερικής πειθαρχίας. Στο ίδιο πνεύμα, το Türkgün -φωνή του εθνικιστικού χώρου και του ΜΗΡ επιμένει σε μια ωμή αντιαμερικανική ανάγνωση: η Τεχεράνη είναι στόχος των ΗΠΑ και του Ισραήλ και οι εξωτερικοί παράγοντες είναι η βασική απειλή για τα καθεστώτα της περιοχής.

Και εκεί που οι φιλοκαθεστωτικοί σχολιαστές μιλούν για «συνωμοσίες», ο κοσμικός αντιπολιτευτικός λόγος επιχειρεί να επαναφέρει την κατάρρευση ως εσωτερική αποσύνθεση. Ο Νάιμ Μπαμπουρόγλου, στη «Sözcü», αν και γράφει για την ύστερη οθωμανική κατάρρευση, στην ουσία αντιπαραθέτει μια διαφορετική φιλοσοφία παρακμής – όχι «ξένες πλεκτάνες», αλλά διάβρωση θεσμών, αντικατάσταση ικανότητας από ιδεολογία, κενό νομιμοποίησης.