Ένα αρχαίο εύρημα που «μιλά» ξανά

Στους λόφους της Ιουδαίας, πριν από περισσότερα από πενήντα χρόνια, ένα μικρό ασημένιο κύπελλο βρέθηκε θαμμένο μέσα στη γη. Φαινομενικά ήταν ένα ακόμα εύρημα μιας ταραγμένης εποχής τoυ Χαλκού, όμως η λάμψη του μετάλλου και οι παράξενες μορφές που το στόλιζαν έκαναν από την αρχή τους αρχαιολόγους να σταθούν και να το μελετήσουν λίγο παραπάνω. Το Ain Samiya goblet, όπως ονομάστηκε, έγινε αμέσως ένα μυστήριο προς επίλυση. Και τώρα, μισό αιώνα αργότερα, αυτό το ίδιο κύπελλο φαίνεται πως ξεδιπλώνει μια εντελώς νέα ιστορία.

Απο την Ευαγγελία Φραγκούλη

Η πρώτη ανάγνωση της ιστορίας του

Για δεκαετίες, οι επιστήμονες πίστευαν πως οι ανάγλυφες σκηνές στο κύπελλο απεικόνιζαν τον Enuma Elish, από τον μύθο της δημιουργίας της Βαβυλώνας. Η υπόθεση έμοιαζε λογική: Μυθικά όντα, θεότητες, σύμβολα φωτός και νερού, όλα φαίνονταν να παραπέμπουν στην κοσμική γέννηση. Όμως ο Enuma Elish γράφτηκε περίπου χίλια χρόνια αργότερα από την εποχή που κατασκευάστηκε το κύπελλο. Το χρονικό αυτό κενό ήταν αρκετό για να δημιουργήσει αμφιβολίες, αλλά όχι για να ανατρέψει τη θεωρία. Μέχρι σήμερα.

Η νέα θεωρία που αλλάζει τα δεδομένα

Πρόσφατη μελέτη προτείνει ότι η σκηνή στο κύπελλο πιθανότατα δεν αφηγείται τον γνωστό μύθο αλλά τη γέννηση της τάξης μέσα από το χάος. Όχι μια συγκεκριμένη ιστορία, αλλά μια κοσμογονική ιδέα που ήταν κοινή σε πολλούς πολιτισμούς της Εγγύς Ανατολής των Αρχαίων Χρόνων.

Οι ερευνητές βλέπουν πλέον:

• Το υβρίδιο ανθρώπου και ζώου ως σύμβολο ακατέργαστης, αρχέγονης ενέργειας.
• Τα φίδια ως δυνάμεις μεταμόρφωσης.
• Τον ήλιο και τη σεληνοειδή μορφή ως την τάξη του ουρανού που επιβάλλεται επάνω στο χάος.

Το κύπελλο δεν είναι πια μια «εικονογράφηση μύθου», αλλά ίσως μια αλληγορία της δημιουργίας του κόσμου, όπως την αντιλαμβάνονταν πριν καν καταγραφούν οι μεγάλοι αφηγηματικοί μύθοι.

Η διαδρομή του ασημιού

Η ανάλυση του υλικού δείχνει ότι το ασήμι πιθανότατα προέρχεται από τη βόρεια Συρία, περιοχή όπου το μέταλλο ήταν πιο συνηθισμένο και η τέχνη πιο εξελιγμένη. Αν ισχύει αυτό, τότε το κύπελλο ίσως ταξίδεψε εκατοντάδες χιλιόμετρα πριν βρεθεί θαμμένο στους λόφους της Ιουδαίας. Το ταξίδι του αποκτά έτσι μια δική του μυθική διάσταση: Από τα εργαστήρια τεχνιτών μέχρι τα χέρια ανθρώπων που το θεώρησαν πολύτιμο σύμβολο της ίδιας της κοσμικής τάξης.

Ένα αντικείμενο που κουβαλά το άγνωστο

Η έλλειψη λεπτομερούς αρχαιολογικού πλαισίου δυσκολεύει να ειπωθούν από την έρευνα βεβαιότητες. Δεν γνωρίζουμε ποιος το κατασκεύασε, σε ποιον ανήκε, ούτε σε ποια τελετουργία χρησιμοποιήθηκε. Και αυτή ακριβώς η αβεβαιότητα είναι που επιτρέπει μια νέα, πιο ανοιχτή ερμηνεία. Το κύπελλο μοιάζει να μας καλεί όχι απλώς να το «διαβάσουμε», αλλά να νιώσουμε το νόημα που μπορεί να είχαν οι απεικονίσεις πάνω του για τους αρχαίους: Μια μυστική αφήγηση που συνδέει τον άνθρωπο με το φως, τον ουρανό και τη ροή του χρόνου.

Γιατί το κύπελλο εξακολουθεί να συγκινεί

Όσο κι αν σιωπά, το Ain Samiya Goblet συνεχίζει να προκαλεί. Όχι μόνο γιατί αποτελεί ένα εξαιρετικό δείγμα τέχνης και σκέψης, αλλά επειδή μας θυμίζει πως η ιστορία δεν είναι στατική. Όπως το φως που αντανακλά πάνω του, έτσι και η ερμηνεία του αλλάζει ανάλογα με τη γωνία από την οποία το κοιτάμε. Όσο περισσότερο το εξετάζουμε, τόσο περισσότερο αποκαλύπτει… Ή τουλάχιστον τόσα περισσότερο θα θέλαμε να φανταστούμε ότι αποκαλύπτει…