Νίκος Μαρκάτος: Το Μεγάλο μας Τσίρκο

«Στο Παλαμήδι χτυπάει ακόμα η καρδιά του Θ. Κολοκοτρώνη μέσα από τη φυλακή του!»

Γι’ αυτό λοιπόν το άρθρο αυτό, αφιερωμένο στα 200 χρόνια από τον  ηρωικό αγώνα του 21 , δεν θα μπορούσε να είχε άλλο τίτλο από τον δανεισμένο από το μνημειώδες έργο του Ιάκωβου Καμπανέλη "Το Μεγάλο μας Τσίρκο". Είμαι σίγουρος ότι όλοι έχουμε κάπου στην άκρη του μυαλού μας και το συγκεκριμένο έργο αλλά και τον συγγραφέα του, όσο κι αν η εποχή του φαντάζει τόσο ξένη σε όσους καταθλίβονται όταν πέφτει το facebook.

Οσο κι αν δεν θέλουμε να ακούμε δυσάρεστες αλήθειες, έργα σαν αυτό θα θυμίζουν σε όσους τα ανακαλύψουν δίπλα στις δήθεν ειδήσεις και τα κάθε λογής tik-tok, ότι η σύγχρονη Ελλάδα γεννήθηκε σε μια εποχή επαναστάσεων, αλλά έχασε κάθε ευκαιρία να φωτίσει τον κόσμο και με το σύγχρονο πνεύμα της. Έχασε κάθε ευκαιρία να είναι η ίδια που θα ερμηνεύσει και θα φέρει στο σύγχρονο κόσμο τα έργα των προγόνων της, τα έργα που τόσοι λαοί επικαλέστηκαν ως θεμέλια του σύγχρονου πολιτισμού τους.

Στο μεγάλο τσίρκο του Καμπανέλη οι ήρωες της επανάστασης διαλογίζονται με τους απόγονούς τους. Φέρνουν μπροστά τους τις αλήθειες και την πίκρα των προδομένων και φυλακισμένων επαναστατών του 21: "πού είναι η 3 του Σεπτέμβρη;" ρωτάει ο Κολοκοτρώνης από τον τάφο, θυμίζοντας στους απογόνους του ότι το Σύνταγμα που οι μεγάλες δυνάμεις προτίμησαν να αφήσουν να έχουν, δεν αρκεί από μόνο του για την ελευθερία και τη δημοκρατία. "Ο μόνος τρόπος να μην έχουν (σύνταγμα)", λέει ο Καμπανέλης, "είναι ν' αφήσουμε να έχουν". Και παρακάτω οι ίδιες μεγάλες δυνάμεις θριαμβολογούν λέγοντας για τους Έλληνες ότι "Όσα δεν έχουν, είναι απ΄ όσα αφήσαμε να έχουν".

Πόσο μακρινές και πόσο κοντινές τούτες οι αλήθειες. Ποιος είναι σήμερα περήφανος για την ποιότητα της Δημοκρατίας μας; Ποιος μπορεί να κοιτάξει στα μάτια αυτούς που μας τη χάρισαν με τη ζωή τους και να τους πει ότι τιμάμε στην πράξη και όχι στα λόγια, τη θυσία τους; Μήπως οι Μαυρομιχαλαίοι δολοφόνοι του Καποδίστρια, δήθεν για τη φυλάκιση του Πετρόμπεη; Μήπως οι μεταγενέστεροι κυβερνώντες που τουλάχιστον κάποτε είχαν την αξιοπρέπεια να ομολογήσουν το "δυστυχώς επτωχεύσαμεν"; Μήπως όσοι έβαλαν στα βιβλία της Ιστορίας σε μια παράγραφο κάπου στη γωνιά, τους εμφύλιους κατά τη διάρκεια της ίδιας της επανάστασης; Και μαζί της την αλήθεια ότι την επανάσταση την ολοκλήρωσαν ξένες δυνάμεις στο Ναυαρίνο, γιατί οι ελληνικές ήταν εξουθενωμένες, όχι μόνο από την άνιση μάχη με τους Οθωμανούς, αλλά και από τις μεταξύ τους ένοπλες έριδες;

"Ζητείται βασιλεύς δια χώραν μικρήν αλλά ενάρετον, με λαμπράς οικογενειακάς αρχάς και παραδόσεις, και εις καλήν κατάστασιν", λέει ο Καμπανέλης στο Τσίρκο του. Και βρέθηκε βασιλιάς, και μαζί του μια τάξη μεσιτών που εγκαθίδρυσαν όχι "ελέω θεού", αλλά ελέω συμφερόντων ένα καθεστώς που οι πληγές του είναι ακόμη ορατές, τουλάχιστον σε κάποιους από εμάς τους μεγαλύτερους. Διηγούμενος την περιπέτεια της χρεωκοπίας ο Καμπανέλης μας χαρίζει μια εικόνα που έμελλε να την δούμε ξανά πολύ πρόσφατα: "Στολίστηκαν οι ξένοι τραπεζίτες / ξυρίστηκαν οι Έλληνες μεσίτες / κι από κοντά οι μεγάλοι μας προστάτες / αγάλι-αγάλι εγίναν νεκροθάφτες"

Σε μας και στα παιδιά μας, όμως, για την επανάσταση έφτασαν άλλα διηγήματα. Διηγήματα γεμάτα ήρωες και μόνο ήρωες. Διηγήματα που πίσω από την απαίτηση για δημιουργία ταυτότητας, χρησιμοποιούσαν και το Θεό τον ίδιο για να αφήσουν στο φως μόνο τις δόξες της επανάστασης και όσων την ακολούθησαν και να κρύψουν τις ντροπές της. Όμως, όποιος λαός δεν μελετάει τα λάθη του, όποιος διδάσκεται τη μισή ιστορία του, είναι καταδικασμένος να είναι επί της ουσίας ραγιάς. Κάπηλος κάθε λογής προοδευτικών και δημοκρατικών τίτλων, πομπώδους λόγου που εκφέρεται από τους σύγχρονους  Έλληνες ξυρισμένους μεσίτες, αλλά πάντως ραγιάς.

200 χρόνια μετά, η ελληνική επανάσταση κινδυνεύει να γίνει για τις επερχόμενες γενιές ένα άχαρο μάθημα ιστορίας. Μια αφορμή να τυπωθούν νομίσματα και να γίνουν φιέστες. Οι νέοι που καταγράφηκαν να απαντούν ότι "την 28η Οκτωβρίου γιορτάζουμε τον Κολοκοτρώνη" δεν είναι αδιάβαστοι μαθητές. Είναι μια γενιά που μας απειλεί, και με το δίκιο της, ότι θα προσπεράσει τα διηγήματά μας. Ότι δεν την εμπνέουν. Και η ευθύνη είναι όλων όσων είχαν τη δυνατότητα να πουν περισσότερες αλήθειες, αλλά προτίμησαν τη μεσιτεία. Είναι, σήμερα, ευθύνη δική μας, που αντί να χτίζουμε συνειδήσεις πάνω όχι μόνο στη δόξα, αλλά και στα ολέθρια λάθη της επανάστασης, γιορτάζουμε μεταξύ μας άραγε για να μεταδώσουμε ποιο μήνυμα και σε ποιον;

200 χρόνια μετά, μαζί με το δοξαστικό χαιρετισμό, θα μου επιτρέψετε να ζητήσω συγνώμη από τους νέους ανθρώπους, από αυτούς που με την ξύλινη γλώσσα μας τους αποκαλούμε "ελπίδα και μέλλον του τόπου". Συγνώμη, γιατί τους είπαμε τη μισή αλήθεια και για την επανάσταση και για πολλά άλλα. Γιατί τους εξαπατούμε για να υφαρπάξουμε την ανοχή τους να συνεχίσουμε να μεσιτεύουμε ... Γιατί η πατρίδα που τους παραδίνουμε μοιάζει περισσότερο με Μεγάλο Τσίρκο, χωρίς τα εισαγωγικά του Καμπανέλη, παρά με μια πατρίδα που μπορεί να τους κάνει περήφανους.

Η δική μας Επανάσταση πρέπει να είναι η ανάδειξη των συμβόλων ,όπως η αντίληψη του συμβόλου της θυσίας που πραγματώθηκε το 21, αναδεικνύοντας τις αξίες μας μέσα από τα σύμβολα, που είναι πιο ανθεκτικά από τα γεγονότα,  και να προστατεύσουμε τις νεότερες γενιές από το να υποταχτούν, χωρίς ουσιαστική επιλογή, στη δύναμη της εικόνας, στην εξουσία της "πληροφορίας" και τελικά στην υποτίμηση του χρόνου και της Ιστορίας. Γιατί ,αναρωτιέμαι ,μήπως μετά το «τέλος της Ιστορίας» έρχεται άραγε και το «τέλος της Σκέψης»;

Αυτή θα είναι ή δεν θα είναι η δική μας επανάσταση. Οι επόμενες γενιές θα μας κρίνουν για τις κατακτήσεις μας στη δημιουργία νέων οραμάτων στους νέους,  γύρω από μια Επανάσταση που σίγουρα συνέβαλλε πολύ θετικά στον Ευρωπαϊκό φιλελευθερισμό, όπως και αν διεξήχθη..